पर्यटक आगमन बढे पनि उनीहरूले गर्ने खर्च निरन्तर घट्दै गएको पछिल्ला तथ्यांकहरूले देखाएपछि नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा एउटा विरोधाभासपूर्ण चित्र देखिएको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डकै पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, सन् २०२६ को जून महिनामा ९१ हजार ३६३ जना विदेशी पर्यटक नेपाल भित्रिए। यो संख्या अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा १९.५ प्रतिशतले बढी हो। तर, पर्यटकको यो वृद्धिले मुलुकको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा अपेक्षित योगदान पु–याउन नसकेको बुझिएको छ।
पर्यटक आगमन उच्च, आम्दानी भने घट्दोनेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को एघार महिनाको प्रतिवेदनले यो विरोधाभासलाई अझ छर्लङ्ग पार्छ। समीक्षा अवधिमा नेपालले पर्यटन (भ्रमण आय) बाट कुल ८२ अर्ब २२ करोड रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ, जुन गत वर्षको सोही अवधिको ८२ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँको तुलनामा ०.१ प्रतिशतले कम हो। यसको अर्थ, पर्यटक संख्या झन्डै २० प्रतिशतले बढे पनि उनीहरूबाट हुने कुल आम्दानी भने घट्न पुगेको छ। यसले नीति निर्माताहरूलाई गम्भीर प्रश्नमा पारेको छ: पर्यटक आइरहेका छन्, तर उनीहरूले अपेक्षित रूपमा किन खर्च गरिरहेका छैनन्?
खर्च घट्नुका कारण: पर्यटकको प्रकृति र पूर्वाधारको कमीपर्यटकले कम खर्च गर्नुका पछाडि केही गम्भीर कारणहरू देखिन्छन्। पहिलो, नेपाल आउने पर्यटकहरूको 'गुणस्तर' र उनीहरूको 'खर्च गर्ने क्षमता' कस्तो छ भन्ने हो। जून २०२६ को पर्यटन बोर्डको प्रतिवेदनले देखाएअनुसार, ५२.८ प्रतिशत पर्यटक सार्क मुलुकबाट, विशेषगरी भारतबाट आएका छन्। जून महिनामा मात्र ४१ हजार ८०९ जना भारतीय पर्यटक नेपाल भित्रिएका थिए। संख्यात्मक रूपमा भारतीय पर्यटकहरूको योगदान महत्वपूर्ण देखिए पनि, विज्ञहरूका अनुसार उनीहरूको ठूलो हिस्सा सडकमार्गबाट आउने र अनौपचारिक माध्यमबाट खर्च गर्ने हुनाले राष्ट्र बैंकको औपचारिक तथ्यांकमा उनीहरूको योगदान कम देखिने गर्छ।
दोस्रो महत्वपूर्ण कारण चाहिँ नेपालमा खर्च गर्ने ठाउँहरू र विलासितापूर्ण पर्यटनका लागि आवश्यक पूर्वाधारको अभाव हो। पर्यटकको संख्या बढे पनि उनीहरूले गर्ने औसत खर्च बढ्न सकेको छैन। सस्तो प्याकेजमा आउने पर्यटकहरू र नेपालमा 'झोले पर्यटक' को बाहुल्यताले गर्दा आगमनको ग्राफ त उकालो लागेको छ, तर यसले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा ठोस योगदान पु–याउन नसकेको धेरैको भनाइ छ।
अबको बाटो: संख्याभन्दा गुणस्तरमा जोडपर्यटनमा संख्यात्मक वृद्धि मात्र होइन, अब गुणात्मक वृद्धि हासिल गर्न नेपालले आफ्नो पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने रणनीतिमा गहिरिएर पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि उच्च खर्च गर्न सक्ने पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्नुपर्छ। साथै, नेपालमा उनीहरूका लागि विलासितापूर्ण अनुभवहरू सिर्जना गर्न नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यहरूको विकास, गुणस्तरीय पूर्वाधारको निर्माण तथा अनौपचारिक माध्यमबाट हुने खर्चलाई औपचारिक दायरामा ल्याउने खालका नीतिगत सुधारहरूमा जोड दिनु आजको आवश्यकता हो।
