छैटौँ नवरात्रको दिन, दसैँ घर वा पूजा कोठामा कात्यायनी देवीलाई आह्वान गरी विधिपूर्वक पूजा आराधना भइरहेको छ। यो दिन आश्विन शुक्ल षष्ठीका रूपमा चिनिन्छ र वैदिक सनातनी परम्पराअनुसार प्रत्येक वर्ष यही दिन कात्यायनीको पूजा गर्ने प्रचलन छ।
पौराणिक कथन अनुसार, देवताका कार्य सम्पादन गर्न भगवती देवीले कात्यायन ऋषिको आश्रममा नै एक सुन्दरी कुमारीका रूपमा अवतार लिनुभएको थियो। उनको अद्भुत बाल सौन्दर्य देखेर मुग्ध भएका ऋषिले उनलाई पुत्रीका रूपमा स्वीकार गरेछन् — यही आधारमा उनलाई कात्यायनी नाम दिइयो।
कात्यायनीको प्रतिमा विशिष्ट लक्षणका साथ चिनिन्छ। उनले शार्दूललाई वाहन बनाएकी हुन्छन्, खड्ग धारण गरेकी, दानव घातिनी र एउटा चुल्ठो लाएकी हुन्छन्। कानमा जपापुष्प र यार्लिङ लगाएकी, गधामा बसेकी, नग्न, ठूला ओठ भएकी र शरीरमा तेल घसेकी हुन्छन्।
नवरात्रको सुरुवात असोज २५ गते आइतबार घटस्थापना र जौँको जमरा राखेर भएको थियो। त्यस दिन नै पहिलो दुर्गा शैलपुत्रीको आह्वान गरी पूजा गरिएको थियो। सोमबार ब्रह्मचारिणी, मङ्गलबार चन्द्रघण्टा, बुधबार कुष्माण्डा र शुक्रबार स्कन्दमाताको पूजा भएको थियो। अब छैटौँ दिन कात्यायनीको आराधना।
घटस्थापना भएको स्थलमा नौ दिनसम्म दुर्गा सप्तशती (चण्डी), श्रीमद्देवी भागवत जस्ता देवी स्तोत्रको नियमित पाठ हुन्छ। देवीको आराधना गर्दा शक्ति, ऐश्वर्य र विद्या प्राप्त हुने भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
नवरात्रका नौ दिन नौवटा दुर्गाको रूपमा पूजा हुन्छ: शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री। यी नवरूपलाई एकत्रै नवदुर्गा भनिन्छ।
भक्तहरूको लामो कतार लागेको छ देशभरका शक्तिपीठका मन्दिरमा। काठमाडौँ उपत्यकाका गुह्येश्वरी, जयवागेश्वरी, मैतीदेवी, कालिकास्थान, नक्साल भगवती, भद्रकाली, शोभाभगवती, रक्तकाली, श्वेतकाली, बिजेश्वरी, कङ्केश्वरी, कलङ्कीमाई, चामुण्डा देवी, सुन्दरीमाई, बज्रयोगिनी, इन्द्रायणी, बगलामुखी लगायतका स्थलहरूमा बिहानैदेखि जनसैलाब छ।
त्यस्तै, उपत्यका बाहिरका पलाञ्चोक भगवती, नाला भगवती, चण्डेश्वरी, पाल्चोक भगवती, कमलामाई, इच्छाकामना, मनकामना, गढीमाई, छिन्नमस्ता, पाथीभरा, दन्तकाली, गहवामाई, बागलुङ कालिका, विन्ध्यवासिनी, तालबाराही, शैलेश्वरी, बडीमालिका, उग्रतारा लगायतका शक्तिपीठमा पनि दर्शनको लागि भक्तजनको भीड लागेको जनाइएको छ।
पूजाको प्रसादस्वरूप जमरा टीका लगाउने परम्परा नवरात्रसम्म मात्र सीमित छैन। धेरै ठाउँमा विजयादशमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म जमरा लगाउने प्रचलन छ। कतिपय कुलपरम्पराअनुसार विजयादशमीमात्र टीका लगाइन्छ।
शास्त्रीय मान्यताअनुसार, दुर्गा पक्षभर अर्थात् कोजाग्रत पूर्णिमासम्म जमरा टीका लगाउन सकिन्छ भनी धर्मशास्त्रविद् प्रा डा देवमणि भट्टराईले स्पष्ट पारेका छन्। यसरी नेपालीहरू १५ दिनसम्म बडादसैँको उत्सव मनाउँछन्।
